1 Mashg'ulotdan ko'zlangan maqsad
Yorug'lik mikroskopining tuzilishi, uning mexanik va optik qismlari bilan tanishish; mikroskop bilan ishlash qoidalarini o'rganish; o'simlik (piyoz pardasi) va hayvon (lunj shilliq qavati) hujayralaridan vaqtinchalik preparat tayyorlash va ularni mikroskopda kuzatib, tuzilishini solishtirish ko'nikmasini shakllantirish.
2 Kerakli jihozlar va materiallar
O'quv mikroskopi, buyum oynasi va qoplag'ich oynacha, preparoval to'plam (pinset, skalpel, preparoval igna), tomizgich, filtr qog'ozi, salfetka, piyoz bo'lagi, yod eritmasi (Lyugol eritmasi), metilen ko'ki bo'yog'i, distillangan suv.
Skalpel va preparoval igna bilan ehtiyot bo'lib ishlang. Qoplag'ich oynachani bosayotganda uni sekin, qiyalab pastga tushiring — havo pufakchasi hosil bo'lmasligi kerak. Bo'yoq va eritmalarni ko'z va teriga tekkizmang. Ishdan so'ng qo'llarni sovunlab yuving.
§3 Nazariy qism
Yorug'lik mikroskopi — kichik obyektlarni (hujayra, to'qima) ko'zga ko'rinadigan darajada kattalashtirib ko'rsatuvchi optik asbob.
Mikroskopning umumiy kattalashtirishi okulyar va ob'ektiv kattalashtirish darajalarining ko'paytmasiga teng: masalan, okulyar ×10 va ob'ektiv ×40 bo'lsa, umumiy kattalashtirish ×400 bo'ladi.
Mikroskop ikki asosiy qismdan iborat: mexanik qism (shtativ, tubus, revolver, predmet stolchasi, makro- va mikrovintlar) va optik qism (okulyar, ob'ektivlar, yoritgich/oyna, kondensator, diafragma).
🔬 Mikroskop qismlari — interaktiv diagramma
Raqamni yoki ro'yxatdagi nomni bosing — tavsifi pastda chiqadi.
A Mikroskop bilan ishlash qoidalari
- 1Mikroskop stol chetidan 3–4 sm masofada, tubus o'zingizga qaragan holda joylashtiriladi.
- 2Kichik kattalashtiruvchi ob'ektiv (×8) yordamchi holatga o'rnatiladi, oyna yordamida yorug'lik maydoni yaxshi yoritiladi.
- 3Tayyorlangan preparat predmet stolchasiga qo'yiladi va qisqichlar bilan mahkamlanadi.
- 4Yon tomondan qarab, makrovint yordamida ob'ektiv preparatga 1–2 mm masofagacha yaqinlashtiriladi.
- 5Okulyardan qarab, makrovintni asta aylantirib, preparat tasviri ko'rina boshlaguncha ob'ektiv ko'tariladi.
- 6Aniq va tiniq tasvir olish uchun mikrovint bilan nozik sozlash amalga oshiriladi.
- 7Katta kattalashtirishga o'tishda faqat revolverni burab kerakli ob'ektivni almashtiriladi, so'ng mikrovint bilan qayta fokuslanadi.
🎯 Virtual tajriba: mikrovint bilan fokuslash
Quyidagi slayderni harakatlantirib, "mikrovint"ni sozlang va hujayra tasvirini fokusga keltiring.
🖱️ Virtual tajriba: mikropreparat tayyorlab, kuzatish
Namuna turini tanlang, so'ng bosqichlarni ketma-ket bosing — har bir amal buyum oynasida jonli aks etadi. Oxirida mikroskopda tayyor preparatni ko'rasiz.
B O'simlik hujayrasidan vaqtinchalik preparat tayyorlash (piyoz pardasi)
- 1Toza buyum oynasiga tomizgich bilan bir tomchi suv tomiziladi.
- 2Piyoz bo'lagining ichki qavatidan pinset yordamida yupqa parda ajratib olinadi.
- 3Parda buyum oynasidagi suv tomchisiga solinib, preparoval igna bilan burmalari yozdiriladi.
- 4Ustidan bir tomchi yod eritmasi (Lyugol) tomiziladi — bu yadro va sitoplazmani bo'yab, ko'rinishni aniqlashtiradi.
- 5Qoplag'ich oynacha qiyalab, sekin-asta havo pufakchasi qolmasligiga e'tibor berib yopiladi.
- 6Ortiqcha suyuqlik filtr qog'ozi bilan chetidan shimdirib olinadi va preparat mikroskopda kuzatiladi.
🖱️ Sichqoncha bilan bajaring: piyoz pardasidan preparat tayyorlang
Topshiriq Rasm asosida javob bering
Yuqoridagi rasmda ko'rsatilgan bosqichlarga asoslanib javob bering: piyoz pardasi preparatiga nima uchun yod (Lyugol) eritmasi tomiziladi?
Topshiriq Rasmdagi o'simlik organoidlarini toping
Yuqoridagi rasmga qarab, har bir savolga to'g'ri javobni tanlang.
1. O'simlik hujayrasiga shakl beruvchi, uni himoya qiluvchi va plazmatik membrananing tashqi tomonida joylashgan qattiq qavat nima deb ataladi?
2. Eukariot hujayrada irsiy (genetik) axborotni saqlovchi va hujayra faoliyatini boshqaruvchi organoid qaysi?
3. O'simlik hujayralarida fotosintez jarayoni amalga oshadigan, xlorofill pigmentini saqlovchi plastidlar qanday nomlanadi?
C Hayvon hujayrasidan vaqtinchalik preparat tayyorlash (lunj shilliq pardasi)
- 1Toza buyum oynasiga bir tomchi fiziologik eritma (yoki suv) tomiziladi.
- 2Steril spatula bilan lunj ichki yuzasidan yengil qirib, epiteliy hujayralari olinadi.
- 3Olingan material tomchiga aralashtiriladi va bir tomchi metilen ko'ki bo'yog'i qo'shiladi.
- 4Qoplag'ich oynacha bilan yopiladi, ortiqcha bo'yoq filtr qog'ozi bilan olinadi.
- 5Preparat mikroskopda kichik, so'ngra katta kattalashtirishda kuzatiladi.
Topshiriq Rasm asosida javob bering
Yuqoridagi rasmdagi hayvon hujayrasi tuzilishiga asoslanib javob bering: lunj epiteliysi preparatida hujayra devori nima uchun kuzatilmaydi?
4 O'simlik va hayvon hujayrasini solishtirish
Topshiriq Venn diagrammasini tahlil qiling
1. Diagrammaga ko'ra, quyidagilardan qaysi biri FAQAT o'simlik hujayrasiga xos xususiyat sifatida ko'rsatilgan?
2. Diagrammada hayvon hujayrasiga xos farq sifatida qaysi ikkita tuzilma ko'rsatilgan?
Endi jadval orqali ham har bir xususiyat uchun to'g'ri javobni bosing.
| Xususiyat | O'simlik hujayrasida bormi? | Hayvon hujayrasida bormi? |
|---|---|---|
| Hujayra devori (sellyuloza) | ||
| Plastidalar (xloroplast) | ||
| Yirik markaziy vakuola | ||
| Yadro | ||
| Shakli doimiy (qat'iy) |
5 Xulosa
- Mikroskopning qaysi qismi tasvirni kattalashtiradi, qaysi qismi uni yoritadi?
- Nima uchun piyoz pardasiga yod eritmasi tomiziladi?
- O'simlik va hayvon hujayralari tuzilishida qanday asosiy farqlarni kuzatdingiz?