01 Mashg'ulotdan ko'zlangan maqsad
Yurak-qon tomir tizimi faoliyatini kuzatish va tahlil qilish
Odamning tomir urushi (puls) va arterial qon bosimini aniqlash usullari bilan tanishish; odamning tinch holatidagi va jismoniy mashqdan keyingi puls hamda qon bosimi ko'rsatkichlarini o'lchab, ular o'rtasidagi farqni kuzatish; puls asosida bir yurak sikli davomiyligini hisoblashni o'rganish.
02 Kerakli materiallar va nazariy asos
JihozlarTonometr, fonendoskop, sekundomer (yoki soat), "Qon aylanish sistemasi" plakati, natijalarni qayd etish daftari.
Nazariy qismQon bosimi — qonning tomir devoriga ko'rsatgan bosim kuchi bo'lib, arterial va venoz bosimga bo'linadi. Amaliyotda ko'proq arterial bosim Korotkov (tonometr) yoki Riva-Rochchi usuli bilan o'lchanadi. Qon tomiri devorining ritmik tebranishi puls deb ataladi — u yurak qisqarishlari soniga to'g'ri keladi.
Tinch holatda kattalarda puls 1 daqiqada 70–72 marta, bolalarda esa yuqoriroq: 1 yoshda ≈110, 5 yoshda ≈90, 10 yoshda ≈80, 16 yoshda kattalar darajasiga tenglashadi.
Yurak sikli davomiyligi pulsdan quyidagi formula bilan topiladi:
Formula T (sikl, sekundda) = 60 ÷ Puls (1 daqiqadagi)
▶ Jarayon animatsiyasi (qo'shimcha)
Manjetni o'rash, shishirish va pasaytirish bosqichlari — vizual namoyish
Quyida qon bosimini o'lchash jarayoni animatsiya tarzida ko'rsatilgan: manjet havo bilan to'ladi, ko'rsatkich ko'tariladi, so'ng asta pasayadi va puls to'lqini eshitila boshlaydi.
A Qon bosimini tonometr yordamida o'lchash tartibi
Korotkov usuli bo'yicha izchil bajariladigan 6 bosqich
- 1Tonometrning rezinali manjeti bilakning tirsak bo'g'imidan yuqori qismiga o'raladi.
- 2Manjet havo bilan to'ldirilib, bilak arteriyasi qisiladi; simob ustuni 180–200 mm gacha ko'tariladi, tirsak arteriyasida puls sezilmay qoladi.
- 3Fonendoskop bir uchi quloqqa, ikkinchisi tirsak bo'g'imi chuqurchasiga qo'yilib, diqqat bilan eshitiladi; ovoz eshitilmasa, ballonchadagi vint sekin bo'shatiladi.
- 4Manjetdan havo asta chiqariladi, fonendoskop orqali bilak arteriyasi eshitiladi.
- 5Yurak qisqarish tovushi birinchi eshitilgan nuqtadagi ko'rsatkich — maksimal (sistolik) bosim.
- 6Tovush butunlay yo'qolgan nuqtadagi ko'rsatkich — minimal (diastolik) bosim.
B Tomir urushini (pulsni) aniqlash tartibi
Tinch holat → jismoniy yuklama → tiklanish, uch bosqichli kuzatuv
- 1Tajriba o'tkazish uchun 2–3 o'quvchi ajratiladi.
- 2Ular 5 daqiqa partada tinch o'tirib, dam olgandan keyin pulsi sanaladi va arterial bosimi o'lchanadi. Natijalar familiyasi ko'rsatilib doskaga yoziladi.
- 3O'quvchilar navbat bilan belgilangan jismoniy mashqni bajaradilar (30 sekundda 20 marta o'tirib-turish).
- 4Mashq tugashi bilanoq puls sanaladi, arterial qon bosimi o'lchanadi.
- 5Uch daqiqa dam olgandan keyin yana puls va qon bosimi aniqlanadi. Bu natija tinch holatdagiga tenglashishi kerak — agar tenglashmasa, yurak-qon tomir tizimi hali yetarli chiniqmagan.
- 6Barcha natijalar jadvalga va xulosa daftariga yoziladi.
⏱ Virtual tajriba: pulsni sanash
Interaktiv simulyatsiya — natija avtomatik jadvalga tushadi
Quyida holatni tanlang va "Sanashni boshlash" tugmasini bosing — 15 sekund davomida yurak zarbi animatsiyasi ko'rinadi va puls avtomatik hisoblab, jadvalga qo'yiladi.
03 Natijalar jadvali
Uch holatning taqqoslama ko'rsatkichlari
Puls avtomatik simulyatsiyadan to'ldiriladi (yoki qo'lda kiritishingiz mumkin). Qon bosimi va yurak sikli davomiyligi ustunlariga o'zingiz kiriting/hisoblang — sikl davomiyligi "Hisoblash" tugmasi bilan avtomatik chiqadi.
| Ko'rsatkich | Tinch holatda | Jismoniy mashqdan so'ng | Dam olgandan so'ng |
|---|---|---|---|
| Puls (1 daq.) | |||
| Qon bosimi (mm sim.ust.) | |||
| Yurak sikli, T (sek) | — | — | — |
04 Xulosa
Kuzatuv natijalarini talqin qilish
Olingan natijalar asosida quyidagi savollarga javob yozing:
- Jismoniy mashqdan so'ng puls va qon bosimi qanday o'zgardi? Nima uchun?
- Dam olgandan keyingi ko'rsatkichlar tinch holatdagiga tenglashdimi? Bu nimani anglatadi?
- Yurak sikli davomiyligi puls tezligiga qanday bog'liq?